Satt og logið í orðabelgnum
Örn Bárður @ 13.36 25/7/10
Prédikun í Neskirkju sunnudaginn 25. júlí 2010, 8. sunnudag eftir þrenningarhátíð
Litur: Grænn.
Vers vikunnar:
„Hegðið ykkur því eins og börn ljóssins.
- Því að ávöxtur ljóssins er einskær
góðvild,
réttlæti og
sannleikur.“ (Ef 5.8b-9)
Náð sé með yður og friður, frá Guði Föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.
Aldrei hafa eins margir sagt eins mikið um eins lítið. Þetta mætti segja um yfirstandandi tíð. Við lifum á tímum málæðis, erum að drukkna í tjáningu í máli og myndum. Fjölmiðlar skipa stærra og meira rúm í lífi fólks með hverju árinu sem líður. Upplýsingaflæði hefur margfaldast. Símreikningar eru margfalt hærri en fyrir örfáum árum. Við verjum meira og meira fé í tjáskipti og upplýsingamiðlun. Og svo er barist um réttinn til þess að fá að tjá sig, fá að eiga fjölmiðla, útvarp, sjónvarp, dagblöð.
Og er það þá ekki að bera í bakkafullan lækinn að bæta einu einast orði í orðabelg samtímans? Samt ætla ég að gera einmitt það. Til þess er ég kallaður og skipaður í embætti að prédika Guðs orð, leggja út af því og tengja það við veruleika samtímans. En það er dauðans alvara að prédika því Jesús segir:
Hvert ónytjuorð, sem menn mæla, munu þeir verða að svara fyrir á dómsdegi“ (Mt 12.36)
Hvenær veit maður hvort orð eru nytju- eða ónytjuorð?
Fyrst Jesús þurfti að vara samtíð sína við falsspámönnum, samtíð sem hafði þann fjölmiðil einan sem fólst í hinu talaða orði, hversu miklu fremur þarf hann ekki að vara okkur við í öllu málæðinu sem nú er við lýði?
Spámenn – eru það ekki bara einhverjir skrítnir fuglar sem rýna í kúlur eða spil í anda Nostradamusar? Eða kerlingar sem spá í bolla? Hverjir eru spámenn í samtímanum? Skoðum fyrst hvað það merkti á dögum Jesú og fyrir daga hans að vera spámaður.
Spámaður er sá sem mælir á vegum Guðs án þess að þurfa að vísa til Ritningarinnar eða nokkurs annar kennivalds. Áhættan á dögum Krists fólst í því að ekki lá alltaf ljóst fyrir hvort spámaður var sendur af Guði eða hvort hann var loddari eða lifði í sjálfsblekkingu. Spámaður var rödd réttlætis og sannleika sem oft kom þvert á skoðun eða framferði valdhafans eða valdhafa. Sjálfsmynd spámanns, hvort sem hann er heill eða falskur, hlýtur að varða miklu. Nú vil ég ekki gera grín að geðsjúkum en oft búa þeir yfir mikilli kímnigáfu og svo er ekki alltaf ljóst hvar mörkin liggja á milli blekkingar sjúkdómsins og kímni sjúklingsins sjálfs. En þessa heyrði ég nýlega.
Sjúklingur á geðdeild segir við annan sjúkling: -Ég er Napóleon!
Þá spyr hinn og segir: -Hvernig veistu það?
Og hann svarar: -Guð sagði mér það.
Þá gellur við í þeim þriðja: -Nehei, ég hef aldrei sagt það!
Hver er spámaður?
Jaðrar það ekki við geðveiki að halda sig geta flutt Guðs orð og talað fyrir munn Guðs? Hvar liggja mörkin á milli heilbrigðis og sjúkleika? Spurningin um trúverðugleika spámanna var brennandi í hugum fólks á tímum frumkristni og aldirnar á undan og hún var ekki léttvæg, hún snerist ekki um veikt fólk sem hafði ranghugmyndir um sjálft sig. Hún gat hins vegar snúist um fólk með skakka sjálfsmynd eða brenglaða siðferðiskennd.
Jesús varar við falsspámönnum sem komu fram og kenndu á fölskum forsendum eða seldu sig valdinu. Hlutverk spámanna var að boða orð Guðs, að taka púlsinn á samtíð sinni og tala inn í aðstæður líðandi stundar, vara við hættum ef svo bar undir og leiðrétta þjóðina ef hún stefndi á villigötur. En stundum komu fram menn sem ekki voru sannir. Hvað einkenndi slíka menn? Í fyrsta lagi kenndu þeir margir í þeim tilgangi einum að upphefja sjálfa sig. Í öðru lagi var þeim mörgum hætt við að boða einungis eigin hugmyndir.
En hvað kemur okkur við hvað falsspámenn gerðu fyrir tvö þúsund árum? Hvaða erindi á ræða Jesú við okkur hér á Íslandi í dag? Hann mælti þessi orð til lærisveina sinna, til venjulegs fólks sem hafði gengið til fundar við hann, ákveðið að hafa hann að leiðtoga lífsins eins og fermingarbörn gera árlega í kirkjum landsins. Við erum öll kölluð til þess að boða vilja Guðs á jörðu, við sem erum skírð og vígð til almenns prestsdóms, við erum kölluð til að vera spámenn sem hlusta eftir vilja Guðs og leitast við að lesa samtíðina og fylgjast þannig með að við getum lifað hinu jarðneska lífi í ljósi himinsins. Eru raddir þær sem almenningur hlustar á daglega í fjölmiðlum að tala visku himinsins? Allt of margt sem flutt er með ærnum tilkostnaði og varpað til okkar í gegnum útvarp, sjónvarp eða prentað í blöðum er einskisvert. Stöðugt er verið að reyna að teyma okkur eins og skynlausar skepnur út í hverja hégómamýrina á fætur annarri. Hersingar fólks reyna stöðugt að segja okkur hvar hamingjuna sé að finna. Prédikað er að hana sé að finna í auknum hagvexti, í meiri neyslu, fleiri hlutum, fleiri utanlandsferðum, nýrri bílum, stærra sjónvarpi, öflugri tölvu, dýrari merkjavöru of svo mætti lengi telja.
En er ekki í lagi að eignast veraldlega hluti? Jú, það er allt í lagi með eftirsókn eftir veraldlegum gæðum en ef þau gæði verða æðsta keppikefli lífsins þá erum við á villigötum. Guð hefur ekkert á móti fínum hlutum ef við aðeins gerum okkur grein fyrir því að hamingjuna er ekki þar að finna og svo skiptir máli að fínu hlutirnir hafi orðið til með réttlátum hætti, án kúgunar og misbeitingar. Jesús sagði:
En leitið fyrst ríkis hans og réttlætis, þá mun allt þetta veitast yður að auki. (Mt 6.33 – leturbr. mín)
Forgangsröðum rétt og þá uppskerum við hamingju.
Og unga fólkinu er sagt að hamingjuna sé að finna í vímu, „frjálsu“ kynlífi eins og það er kallað og hvers kyns taumleysi. Eru spámenn Guðs þar að verki eða falsspámenn? Við vitum svarið, við vitum að margir þvaðra og bulla eintóma vitleysu og komast upp með það. Og ef við snúum okkur að fjölmiðlum þá fylgir frelsinu á þeim bæjum því miður hnignun í gæðum. Það sem flutt er á mörgum svonefndum frjálsum stöðvum [ljósvaka] hefði t.d. aldrei verið leyft í Ríkisútvarpi eða Sjónvarpi. Frjálshyggjan hefur á sér tvær hliðar. Annars vegar opnar hún ný tækifæri og eykur hagvöxt en á hinn bóginn leiðir hún gjarnan af sér lágkúru. Sé henni rétt beitt getur hún borið góðan ávöxt en þegar græðgin og taumleysið nær tökum og hömlurnar falla þá ber hún vondan ávöxt. Sama má segja um haftastefnur, þær hafa verið reyndar og innan þeirra skapast spilling og ójöfnuður. Hvernig í ósköpunum á þá að lifa í þessum heimi ef hvorki duga höft né frelsi? Frelsi þarf að vera við lýði en ekki óheft frelsi. Frelsi með aðhaldi og eftirliti er lausnin. Hins vegar má spyrja hvort eftirlitið sé ekki alltaf í útkalli þegar slysin hafa þegar orðið? Frelsi undanfarinna ára hefur verið gefinn allt of laus taumur.
Í frjálsu þjóðfélagi skiptir einstaklingurinn mestu og siðvit hans. Í öllu flóðinu sem yfir okkur gengur daglega þurfa að vera til sterkir einstaklingar sem kunna að velja, einstaklingar sem byggja líf sitt á bjargi og kunna að greina ávöxt stefna og strauma. Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá, segir Jesús.
Daglega stöndum við frammi fyrir vali. Við erum stöðugt að velja, taka afstöðu til manna og málefna. Í þeim efnum er gott að spyrja: Hvað segir rödd hjartans? Hvað segir Guð í hjarta okkar? Hlutverk spámannsins var að tala til leiðtoga þjóðar sinnar og lýðsins alls. Hlutverk okkar er að hlusta á Guð og skynja púls eigin sálar og samfélags. Við þurfum að gæta þess að verða ekki fölskum röddum að bráð, láta ekki segja okkur fyrir verkum. Við erum ábyrg fyrir orðum okkar og gjörðum og verðum að standa Guði reikningsskil fyrir líf okkar. Gerum það á eigin forsendum en ekki annarra.
Og fyrir okkur sem höfum það að köllun og lífsstarfi að túlka Guðs orð er hollt að muna að hægt er að víkja af vegi Guðs og villast í myrkviðum ruglingslegrar umræðu í samfélaginu. Kristur talar í guðspjallinu um menn sem sögðu við hann:
Herra, herra, höfum vér ekki kennt í þínu nafni, rekið út illa anda í þínu nafni og gjört í þínu nafni mörg kraftaverk? Og hann sagði við þá: „Aldrei þekkti ég yður. Farið frá mér, illgjörðamenn.“
Hvað á hann við? Hann bendir á að fólk getur villst af vegi Guðs. Saga kirkjunnar í aldanna rás sannar að hún hefur oft villst. Hún hefur gert margt rangt og mjög oft hefur hún breytt verst með því að þegja. Hvað sagði kirkjan í Þýskalandi Hitlers? Að stærstum hluta, ekkert! Aðeins lítill minnihluti sem klauf sig út úr meginstraumi þýskrar kristni varaði við stefnu stjórnvalda. Og hvað er ein fjölmennasta kirkjudeild veraldar sökuð um til skamms tíma? Að þegja um kynferðislega misnotkun vígðra manna á börnum og unglingum. Hvað sögðu prestar forðum um þrælahald? Fæstir sögðu aukatekið orð. Voru þeir bara börn síns tíma, samdauna tíðarandanum? Og í fréttum fyrir ekki löngu var sagt frá búgörðum í Brasilíu sem halda þræla. Maðurinn er samur við sig og þess vegna þarf að boða Guðs orð.
Hvað segja kirkjur heimsins um óréttinn í heiminum? Hvað segja kirkjur heimsins um misnotkun á þriðja heiminum? Hvað segjum við um barnaþrælkun í fjölmörgum löndum heims, börnin sem eru pínd til þess að sauma á okkur fötin, búa til allan ódýra varninginn sem við kaupum og kaupum svo aftur og aftur af því að hann er svo ódýr. Auðvitað er hann ódýr, hann er ódýr eins og bómullin sem framleidd var á plantekrum í Bandaríkjunum með þræla sem vinnuafl.
Þögnin er máttug. Þögnin getur talað óbærilega hátt. En stundum tökum við varla eftir henni. Hefurðu tekið eftir því þegar fjölmiðlar sniðganga fréttir, þegja um mikilvæg mál vegna þess að þau eru óþægileg þeim sem fjölmiðlar styðja; eða eru á mála hjá; eða þegar ritstjórnin þegir vegna einhliða hugmyndafræði, innisnjóaðra viðhorfa?
Ekkert mannlegt er kirkju og kristni óviðkomandi. Ef órétti er beitt, valdníðsla höfð í frami aða misnotkun, svik framin á einstaklingum eða þjóðfélagi, þá eigum við að varpa ljósi á slíka hluti. Ekki í því augnamiði að ná okkur niður á þeim er illt fremja heldur til þess eins að forða illsku og koma á réttlæti. „Eigi leið þú oss í freistni, heldur frelsa oss frá illu.“ Jafnvel gula pressan svonefnda stendur sig stundum betur en fjölmiðlar sem telja sig virðulegri og hærra setta. Hins vegar fer gula pressan oft yfir strikið og það er miður og um það ber að tala. Þeir, sem verður eitthvað mikið á og fremja glæpi, eiga líka sinn lögvarða rétt og friðhelgi. Aðgát skal höfði í nærveru sálar, kvað Einar Ben.
Aldrei hafa eins margir sagt eins mikið um eins lítið. Þess vegna er svo mikilvægt að vera á verði, að gæta sín og sálar sinnar. Um aðgætnina kvað séra Hallgrímur:
Gæt að, mín sál, og sjáðu þar,
sonur guðs undir rannsak var
krafður það kvöldið eina.
Á kvöldi hverju því koma skalt,
kvöldreikning við þig sjálfan halt
með kvöldoffurs iðrun hreina. (Ps. 10.10)
Hér talar hann í anda Lúthers sem lagði áherslu á daglega iðrun, að skoða breytni sína og vaða ekki áfram í blindni og trú á eigið ágæti og réttlæti. Hin spámannlega köllun og hið spámannlega orð á að tal til okkar eigin hjarta. En það á einnig að tala til annarra. Og enn yrkir séra Hallgrímur og nú um afstöðuna til drambs höfðingja:
Álitið stórt og höfðingshátt
hræðast skyldir þú ekki.
Sannleiksins gæta ætíð átt,
engin kjassmál þig blekki.
Ærugirnd ljót, hofmóðug hót,
hlýðir [hæfir] sízt yfirmönnum.
Dramblátum þar
þú gef andsvar,
þó byggt á rökum sönnum. (Ps 18.5)
En hvaða ráð gefur Jesús eftir að hafa talað um falsspámenn og varað fylgjendur sína við því að einnig þeir geti villst af leið? Hann talar um ávöxtinn af lífi þeirra. Og síðan segir hann söguna af tveimur mönnum sem byggðu hús og endar með henni hina mögnuðu Fjallræðu. Annar var hygginn og byggði á bjargi en hinn heimskur og byggði á sandi. Sama veðrið gekk yfir bæði húsin, annað stóð en hitt féll. Hinum hyggna lýsti Jesús svo að hann heyrði orð hans og breytti eftir þeim. Hinn heimski heyrði einnig en hann breytti ekki eftir þeim. Trú og verk fara saman. Trúin kemur í ljós með breytninni. Trúin er annað og meira en huglæg og óljós vitund um eitthvað æðra. Hún er bjargföst sannfæring um að Guð hafi verið í verki í Jesú Kristi, trú sem kemur fram í verki, óttalaus og örugg því bjargið er Kristur.
Í heilagri skírn og með staðfestingu okkar í fermingunni var líf okkar grundvallað á bjargi. Látum ekki blekkjast af hvaða kenningarvindi sem er, gleypum ekki við öllu. Spyrjum í hverju máli: Hver mælir og í nafni hvers? Kristin trú er meira en bænir og sálmasöngur. Hún er heildstæð og róttæk afstaða til lífsins sem kallar okkur til þess að hafa áhrif á líf og umhverfi okkar sjálfra og samferðafólks okkar. Með okkur í því köllunarhlutverki er Kristur sjálfur í anda sínum, orði og fyrirheitum.
Við höfum gengið til fundar við hann til þess að læra. Við erum lærisveinar hans, hins sanna spámanns sem aldrei mælir falskt orð, aldrei blekkir eða dregur á tálar. Eru það ekki forréttindi að eiga aðgang að honum í heilagri kirkju hans, þar sem orðið er boðað og sakramentunum veitt þjónusta með alúð og gleði? Fagnaðarefni er það að margir koma jafnan til kirkju til þess að stilla lífskompás sinn, mun fleiri en margur heldur þegar litið er yfir árið í heild. En þeim þarf hins vegar að fjölga.
Guð á erindi við okkur. Og
„. . . . hvar sem tveir eða þrír eru saman komnir í mínu nafni, þar er ég mitt á meðal þeirra“, segir spámaðurinn mesti (Mt 18.20).
Hann er hér og við erum hér. Það er fagnaðarefni. Göngum glöð á hans fund og af hans fundi til þess að láta gott af okkur leiða. Komum aftur saman, aftur og aftur, því hvergi er betra að vera en í samfélagi við Drottin í húsi hans.
Dýrð sé Guði, föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi, er en og verða mun um aldir alda. Amen.
* * *
Prédikun flutt í Neskirkju, sunnudaginn 1. ágúst 2004 – 8. sd. e. trinitatis. Endurflutt í Neskirkju 25. júlí 2010, sama kirkjudag, út frá sömu textum.
Textaröð A: Jer 23.16-18, 20-21 Róm 8.12-17 Mt 7.15-23
Kollekta:
Drottinn Guð, vér biðjum þig: Gef oss af mildi þinni þann anda, að vér hugsum ávallt það sem er rétt og breytum eftir því, svo að vér, sem getum ekki án þín verið, megum lifa samkvæmt þínum vilja. Fyrir son þinn Jesú Krist, Drottin vorn, sem með þér lifir og ríkir í einingu heilags anda, einn sannur Guð um aldir alda.
Textaröð: A
Lexía: Jer 23.16-18, 20-21
Svo segir Drottinn hersveitanna: Hlustið ekki á orð spámannanna. Þeir flytja yður boðskap en þeir blekkja yður, þeir flytja uppspunnar sýnir og ekki af vörum Drottins. Þeir segja sífellt við þá sem fyrirlíta orð Drottins: „Þér hljótið heill.“ Og við hvern sem fylgir þverúð eigin hugar segja þeir: „Engin ógæfa kemur yfir yður.“ En hver hefur staðið í ráði Drottins, séð hann og heyrt orð hans? Hver hefur hlýtt á orð hans og boðað það?
Reiði Drottins slotar ekki fyrr en hann hefur framkvæmt og fullkomnað fyrirætlanir hjarta síns. Síðar meir munuð þér skilja það. Ég sendi ekki þessa spámenn, samt hlaupa þeir, ég talaði ekki til þeirra, samt spá þeir.
Pistill: Róm 8.12-17
Þannig erum við, systkin, í skuld, ekki við eigin hyggju að við skyldum lúta henni því að ef þið gerið það munuð þið deyja. En ef þið látið anda Guðs deyða gjörðir sjálfshyggjunnar munuð þið lifa. Allir sem leiðast af anda Guðs eru Guðs börn. Þið hafið ekki fengið anda sem hneppir í þrældóm og leiðir aftur til hræðslu. Þið hafið fengið þann anda sem gerir mann að barni Guðs. Í þeim anda áköllum við: „Abba, faðir.“ Sjálfur andinn vitnar með anda okkar að við erum Guðs börn. En ef við erum börn erum við líka erfingjar og það erfingjar Guðs en samarfar Krists því að við líðum með honum til þess að við verðum einnig vegsamleg með honum.
Guðspjall: Matt 7.15-23
Varist falsspámenn. Þeir koma til yðar í sauðaklæðum en innra eru þeir gráðugir vargar. Af ávöxtum þeirra
skuluð þér þekkja þá. Hvort lesa menn vínber af þyrnum eða fíkjur af þistlum? Þannig ber sérhvert gott tré góða ávöxtu en slæmt tré vonda. Gott tré getur ekki borið vonda ávöxtu, ekki heldur slæmt tré góða ávöxtu. Hvert það tré, sem ber ekki góðan ávöxt, verður upp höggvið og því í eld kastað. Af ávöxtum þeirra skuluð þér því þekkja þá.
Ekki mun hver sá sem segir við mig: Drottinn, Drottinn, ganga inn í himnaríki heldur sá einn er gerir vilja föður míns sem er á himnum.
Margir munu segja við mig á þeim degi: Drottinn, Drottinn, höfum vér ekki í þínu nafni flutt orð Guðs, rekið út illa anda og gert mörg kraftaverk? Þá mun ég votta þetta: Aldrei þekkti ég yður. Farið frá mér, illgjörðamenn.
Sálmur: 298
Ó, Herra, Guð, lát hjá oss mætast þitt heilagt orð og rétta trú, en sérhvern upp þann ávöxt rætast, sem eigi gróðursettir þú. Á burt hvern lygalærdóm hrek, en líf í sannleik hjá oss vek.
