„Hvít er sú þrá“
Örn Bárður @ 14.33 23/5/10
Hvítasunnudagur
Prédikun við messu
í Neskirkju 23. maí 2010
Úr ræðunni:
Vissulega er þetta rómantísk sýn, ég skal viðurkenna það, en hún er sönn og í anda þess sem kirkjan hefur játað í tvö þúsund ár, sönn eins og ástin sem aldrei fer úr tísku. Játning hennar birtist á ótal tungum og með margvíslegum hætti. Kirkjan er ekki í eðli sínu stöðluð eða kyrrstæð stofnun og má aldrei verða það.
Innan skamms göngum við til kosninga sem ekki verða þær fyrstu og vonandi ekki þær síðustu í landinu. Við erum alltaf að kjósa, veljum hvern dag einhverja kosti, tökum ákvarðanir á hverju andartaki. Lífinu má líkja við eilífar kosningar.
Við skulum staldra við einar, tilteknar kosningar, sem fóru fram í sögunni og ímynda okkur að við séum stödd þar í tíma og rúmi.
Nokkrir einstaklingar eru saman komnir í kjölfar ótrúlegra úrslita í kosningum. Þjóð hefur kosið og niðurstaðan er óvænt. Ómögulegt hafði verið að sjá úrslitin fyrir. Skoðanakannanir lofuðu góðu. Almenningur hafði sýnt mikinn áhuga og fylgið þótti tryggt. En almenningur brást vonum hópsins og hafnaði leiðtoga þeirra – kaus að dæma hann til dauða á krossi. Hópurinn er ekki stór, nokkrir karlar og konur sem farið hafa huldu höfði í borg þar sem allt getur gerst.
Það er runninn upp hvítasunnudagur. Undarleg tilfinning er í brjóstum fólksins sem myndar þessa litlu hjörð. Eitthvað liggur í loftinu, það er fiðringur innra með þeim, spurn í huga:
Sagðist hann ekki ætla . . . ?
Lofaði hann ekki að . . . ?
Það er erfitt að muna atburði liðinna mánuða, muna orðin sem hann sagði. En nú er hann kominn aftur til þeirra – þó ekki eins og fyrr – en hann er kominn – andi hans og áhrif, gleðin og kærleikurinn, hinn mildi kraftur. Og þau reisa höfuð sín og horfa upp í tilbeiðslu og andakt, verða upplitsdjörf á ný, finna hvernig vonin kemur eins og vermandi sól sem leysir klakaböndin. Það er sumar í sálum þeirra. Þau trúa, þau ætla ekki að gefast upp, ekki horfa til baka, heldur fram á veginn. Og þau leggja af stað, hægum skrefum, með söng í hjarta – og trú – og von – og kærleika. Kirkjan er orðin til, söfnuður Guðs á jörðu. Vegferð þessa safnaðar stendur enn yfir og nú tvö þúsund árum síðar staldrar þessi söfnuður við og æir hér á Melunum, undir þaki háreistrar Neskirkju og fagnar.
Gleðilega hátíð!
Saga kristinnar kirkju er engin „smásaga“ heldur löng og viðburðarík saga alþýðuhreyfingar sem hófst í Jerúsalem og hefur breiðst út um alla jörð. Enn hefur kirkjan áhrif, glæðir von, huggar sorgmædda, reisir við hið brotna, varpar kastljósi kærleikans á neyð heimsins og beinir sjónum kúgaðra og hrjáðra fram á veginn til betri heims. Kirkjan er sterkasta og stærsta umbótahreyfing sögunnar. En hún er hvorki óskeikul né fullkomin. Ég er ekki í kirkjunni vegna þess að ég sé betri en aðrir, ekki vegna verðleika minna, heldur vegna þess að ég þarfnast frelsara hennar, ég er í kirkjunni vegna þess að hún gerir mig að betri manni – eða því trúi ég að minnsta kosti. Kirkjan er oft gagnrýnd fyrir meint mistök í sögunni. Kirkjan verður aldrei betri en við, ég og þú. Gagnrýninn maður rökræddi við prestinn um trú og kirkju. Þegar honum var farið að hitna í hamsi og rökþrot blöstu við, sagði hann með þjósti:
- Iss, það eru eintómir hræsnarar í kirkjunni!
- Já, já, sagði prestur, en það er nú alltaf pláss fyrir einn í viðbót!
Það var mislit hjörð sem lagði af stað í upphafi og mislit er hjörði enn. En það sem mestu máli skiptir er að með í för er andi hins upprisna og uppstigna Jesú Krists, sem varpar fram á veginn sýninni um heilan heim, heldur á lofti mannskilningi miskunnar og kærleika. Áhrif hans eru mikil og svo máttug er hans hönd að áhrifin ná út yfir mæri þessa lífs. Hann brúar bil himins og jarðar, opnar hlið himinsins og leiðir hjörð sína í sigurför um lönd og álfur og að lokum inn í himininn.
Vissulega er þetta rómantísk sýn, ég skal viðurkenna það, en hún er sönn og í anda þess sem kirkjan hefur játað í tvö þúsund ár, sönn eins og ástin sem aldrei fer úr tísku. Játning hennar birtist á ótal tungum og með margvíslegum hætti. Kirkjan er ekki í eðli sínu stöðluð eða kyrrstæð stofnun og má aldrei verða það. Hún er hreyfing sem birtist í nýjum myndum við ólíkar aðstæður. Það er styrkur hennar. Þessi eiginleiki hefur birst í því í rás sögunnar að kirkjan hefur aðlagast ólíkum menningarheimum, hefur innbyrt og endurtúlkað menninguna og skapað nýtt þjóðfélag og betra.
Íslenska kirkjan á sér merka sögu. Upphafið, sem gjarnan er miðað við er einstakt þegar við trúnni var tekið á þingi. Það lýsir og ljómar í sögunni sem tákn um andlega dýpt og innsæi viti borinna manna, dæmi sem enn getur lýst mönnum leið út úr ógöngum ófriðar og óeiningar. Kenning Jesú frá Nasaret hefur mótað menningu þjóðarinnar í þúsund ár. Hvar sem litið er má greina sporin hans, mannskilning og veraldarsýn, í mennta- og heilbrigðiskerfinu, í félagslegri þjónustu og réttarfari. Ritmenning barst hingað með kristninni og listir blómguðust í skjóli kirkjunnar og gera enn. Vísindin eins og við þekkjum þau eru líka sprottin úr jarðvegi kristinnar hugsunar og menningar, þeim menntum sem kirkjan fóstraði í aldanna rás. Allt er þetta byggt með einum eða öðrum hætti á kenningu Jesú Krists sem skapar samhengið í lífi okkar sem þjóðar, er uppistaðan í litfögrum vef sem birtir sögu þjóðar og einstaklings í samhengi tíma og eilífðar. Við sjáum aðeins óljósa mynd þessa mikla vefnaðar, sjáum einungis bakhlið myndarinnar, þar sem eru lausir og ófrágengnir endar. En vefarinn mikli sem skýtur skyttunni fram og aftur og stjórnar slagborðinu hefur hannað allt til enda og veit hvernig myndin á að líta út. Í þeirri mynd eru bæði ljósir og dökkir litir, allt litróf mannlífsins, ólíkir einstaklingar við margbreytilegar aðstæður, fjölbreytt lífshlaup, sorgir og gleði – heildarmynd, hönnuð af höfuðsmiði himins og jarðar.
Í dag er hvítasunnudagur, þriðja stórhátíð kirkjuársins er runnin upp hjá kristinni þjóð og mér líður eins og þessi hátíð fari framhjá fjölda manns. Fjölmiðlar minnast vart á hana. Í stóru dagblöðunum tveim var ekkert um hvítasunnuna utan örlítil tilvitnun í öðru þeirra í bókina, Saga daganna, þar sem inntak hvítasunnunnar er rakið í örstuttu máli. Höfundar forystugreina steinþögðu um þessa merku hátíð. Hún er að hverfa sem trúarhátíð og eiginlega er hún orðin að inntakslausri fríhelgi, langri fríhelgi, án trúarlegs inntaks. [Mér var reyndar bent á það eftir að ég flutti ræðuna að í Fréttablaðinu hafi verið hugvekja eftir biskupinn í blaði helgarinnar. Biðst ég velvirðingar á að hafa ekki nefnt hana].
Hvar er þessi þjóð á vegi stödd? Stjórnmálaflokkar virðast hafa tapað trausti almennings. Tiltrú fólks á stofnanir fer þverrandi og allt virðist stefna í það að hver trúi bara á sjálfan sig – og hvað sem er, ef svo ber undir. Það er í sjálfu sér gott að trúa á sjálfan sig í þerri merkingu að hafa sjálfstraust og treysta á eigin getu og möguleika. En maðurinn sem slíkur, einstaklingurinn, stendur ekki undir því að vera miðja alls sem er. Hann er ömurlegur hjáguð. Samt verðum við að treysta á okkur sjálf, á samborgarana, á mannlífið, á manninn. Hver er von okkar nú á þessum viðsjárverðu tímum?
Víða er kallað eftir siðbót í íslensku þjóðfélagi. Við þurfum að ganga í okkur sjálf og spyrja um grunngildi og stefnu. Hvert stefnum við? Það ræðst af ákvörðun okkar á hverri tíð. Veljum við grín eða alvöru á kjörstað? Gefum við frat í allt og alla? Er það ábyrg afstaða? Leggjum við allt fyrir róða, köstum öllu á glæ?
Hvernig getum við siðbætt þjóðina? Við byrjum á okkur sjálfum. Og svo kjósum við rétt. Við kjósum hann sem forðum var kosinn til dauða á krossi en reis upp á ný. Hann sendi anda sinn og vakti vonlausu fólki nýja von.
Hann hefur kosið þig. Hann kaus þig í heilagri skírn, setti kross sinn á enni þitt og brjóst. Þú varst valinn til hlutverks, trúarlegs og pólitísks hlutverks, að breyta þessari þjóð, þessu landi, þessum heimi.
Íslenska þjóðin hefur áður gengið í gegnum erfiðleika. Skáldið Tómas Guðmundsson, sem gaf út sína fyrstu ljóðabók árið 1925 og orti öll kreppuárin, stríðsárin og haftaárin, gaf út sína síðustu bók 1981 er ber heitið Heim til þín, Ísland.
[innskot - sjá hljóðupptöku]
Ég lýk þessari prédikun á ljóði Tómasar, Hvít er sú þrá:
Hvít er sú þrá, sem þúsund vængi knýr
og þangað vorlöng dægur augum snýr
sem Ísland vakir, skúr og skini vafið,
og skyggnist björtum jöklum út á hafið.
Og slík var þessi fold, svo himinheið,
sem hérna fyrsta landnámsmannsins beið.
Og hingað fylgdu honum vættir góðar,
því hér varð land mitt ættjörð nýrrar þjóðar.
Svo rís hvert vor og ljómar Ísland allt.
En ef þér finnst það stundum snautt og kalt,
á drengskap þinn og ástúð þína alla
þín eigin móðurjörð er þá að kalla.
Og ef þú skynjar eitt sinn hennar raust,
og einlægni þín vinnur hennar traust,
þá verður Ísland ævintýrið bjarta,
sem aldrei framar skilur við þitt hjarta.
Og enn skín fáninn frjáls við heiðan geim.
Hann flytur bróðurkveðju hverjum þeim,
sem kýs sér vist í veröld frjálsra þegna
og veit sig hafa skyldum þar að gegna.
Og hvort skal þeim ei hinzti sigur vís,
sem heilli sál geng öllum vanda rís?
Ver hugrökk þjóð, sem engu oki hneigir,
en auðmjúk fyrir drottni kné sín beygir.
(Ljóðasafn Tómasar Guðmundssonar,
Mál og menning 1998, s.576n)
Amen.
Takið postullegri blessun:
„Guð vonarinnar fylli yður öllum fögnuðu og friði í trúnni, svo að þér séuð auðugir að voninni í krafti heilags anda“ (Rm 15.13). Amen.
- – -
Ritningarlestrar
Textaröð: A
Lexía: Jl 3.1-5
Síðar mun ég úthella anda mínum yfir alla menn.
Synir yðar og dætur munu spá,
gamalmenni yðar mun dreyma drauma
og ungmenni yðar munu fá vitranir,
jafnvel yfir þræla og ambáttir
mun ég úthella anda mínum á þeim dögum.
Og tákn mun ég láta verða á himni og jörð:
blóð, eld og reykjarstróka.
Sólin verður myrk
og tunglið sem blóð
áður en dagur Drottins kemur, hinn mikli og ógurlegi.
En hver sem ákallar nafn Drottins
verður hólpinn.
Á Síonarfjalli og í Jerúsalem
munu nokkrir lifa af
eins og Drottinn hefur heitið.
Hver sem ákallar nafn Drottins
mun frelsast.
Pistill: Post 2.1-4 (-11)
Þá er upp var runninn hvítasunnudagur voru allir saman komnir á einum stað. Varð þá skyndilega gnýr af himni, eins og óveður væri að skella á, og fyllti allt húsið þar sem þeir voru. Þeim birtust tungur, eins og af eldi væru, er kvísluðust og settust á hvert og eitt þeirra. Allir fylltust heilögum anda og tóku að tala öðrum tungum, eins og andinn gaf þeim að mæla.
(Í Jerúsalem dvöldust Gyðingar, guðræknir menn, frá öllum löndum undir himninum. Er þetta hljóð heyrðist kom allur hópurinn saman. Þeim brá mjög við því að hver og einn heyrði þá mæla á sína tungu. Menn voru frá sér af undrun og sögðu: „Eru þetta ekki allt Galíleumenn sem hér eru að tala? Hvernig má það vera að við, hvert og eitt, heyrum þá tala okkar eigið móðurmál? Við erum Partar, Medar og Elamítar, við erum frá Mesópótamíu, Júdeu, Kappadókíu, Pontus og Asíu, frá Frýgíu og Pamfýlíu, Egyptalandi og Líbýubyggðum við Kýrene og við sem hingað erum flutt frá Róm. Hér eru bæði Gyðingar og þeir sem tekið hafa trú Gyðinga, Kríteyingar og Arabar. Við heyrum þá tala á tungum okkar um stórmerki Guðs.“)
Guðspjall: Jóh 14.23-31a
Jesús svaraði: „Sá sem elskar mig varðveitir mitt orð og faðir minn mun elska hann. Til hans munum við koma og gera okkur bústað hjá honum. Sá sem elskar mig ekki varðveitir ekki mín orð. Orðið, sem þér heyrið, er ekki mitt heldur föðurins sem sendi mig.
Þetta hef ég talað til yðar meðan ég var hjá yður. En hjálparinn, andinn heilagi, sem faðirinn mun senda í mínu nafni mun kenna yður allt og minna yður á allt það sem ég hef sagt yður. Frið læt ég yður eftir, minn frið gef ég yður. Ekki gef ég yður eins og heimurinn gefur. Hjarta yðar skelfist ekki né hræðist. Þér heyrðuð að ég sagði við yður: Ég fer burt og kem til yðar. Ef þér elskuðuð mig yrðuð þér glöð af því að ég fer til föðurins því faðirinn er mér meiri. Nú hef ég sagt yður það áður en það verður svo að þér trúið þegar það gerist. Ég mun ekki framar tala margt við yður því höfðingi heimsins kemur. Í mér á hann ekkert. En heimurinn á að sjá að ég elska föðurinn og geri eins og faðirinn hefur boðið mér.
