örnbárður.annáll.is

Íslensk fjallasala h.f. – Smásagan um Esjuna birtist í Lesbók Morgunblaðsins 10. apríl 1999 . Myndin sem Lesbók Mbl birti með sögunni og er eftir Andrés Andrésson er sýnd að hluta til hér fyrir ofan.

Sagan kom út á bók 2002 en er nú ófáanleg í bókabúðum. Bókin er skrifuð út frá sögunni um sölu Esjunnar. Þetta er skáldsaga þar sem sagan er birt óbreytt eins og hún birtist í Lesbók Morbunblaðsins á sínum tíma og spunnið við hana framhald. Söguþráður bókarinna er margslunginn og fullur af táknum og tilvísunum. Bókina er hægt að fá hjá höfundi.

Íslensk fjallasala h.f.
Smásaga eftir Örn Bárð Jónsson

Pétur Jökulsson var eins og súlan, drottning Atlantshafsins, sem steypir sér úr háloftunum og kafar hvasseyg í djúpið eftir æti. Marksækin súlan lagar líkama sinn svo að hann smjúgi loft og sjó. Straumlínulöguð skepna með vald yfir umhverfi sínu og örlögum. Hún er úthafsfugl er skimar eftir æti úr mikilli hæð. Hún steypir sér niður, kafar undir fiskinn og grípur hann á leiðinni upp. Hæfni hennar liggur í eðlinu.

Pétur var eins og súlan, hafði mikla yfirsýn og var snöggur að grípa tækifærin í viðskiptaheiminum, var gríðalega klár og sá allstaðar glitta í gull. Hugmyndaauðgi hans var viðbrugðið. Hann var ráðgjafi fjármálamanna, talaði á fundum Verslunarráðins og Vinnuveitendasambandsins og hvatti íslenska athafnamenn til þess að hugsa stórt. Hann var líka aufúsugestur hjá samtökum launþega því allir sáu í honum spámann betri tíma og bættrar afkomu heimilanna. Ríkisstjórnin leitaði til hans og hann sat oft fundi og veislur með ráðherrum og erlendum spekúlöntum.

Hugmyndin um sölu Esjunnar byrjaði sem einskonar brandari en hafði nú þróast í fúlustu alvöru. Pétur var fljótur til og stofnaði Íslenska fjallasölu h.f. í samvinnu við erlenda fjárfesta. Enginn gerði sér t.d. grein fyrir því þegar Hvalfjarðargöngin voru grafin að þar var ríkisstjórnin að láta framkvæma frumathugun, gera smá tilraun skv. ráðgjöf Péturs. Niðurstaðan var hagstæð. Vandalaust var talið að grafa göng undir Esjuna, saga hana af grunni sínum og selja hana til meginlands Evrópu. Mikil umræða skapaðist um málið. Hinir og þessir vísindamenn, einir sér eða í samtökum, gáfu álit sitt og sýndist sitt hverjum. En Íslendingar tvínóna ekki við hlutina. Í þeim rennur blóð veiðimannsins sem kemst í vertíðarstemmingu í hvert sinn sem verðugt verkefni bíður lausnar. Íslendingar eru skorpufólk sem ræðst á verkefnin og klárar þau. Allar tiltækar verkfræðistofur tengdust málinu og dugðu samt ekki til. Flutt voru inn tæki og tól, ráðgjafar og sérfræðingar. Menn boruðu og söguðu dag og nótt. Ríkisstjórnin hafði látið dreifa heyrnarhlífum til allra borgarbúa og Kjalnesingar fengu hlífar með tvöfaldri vörn.

Aldrei höfðu menn heyrt svona þungan nið, svona öflugar vélar rymja. Vélahljóð alls íslenska farskipaflotans voru eins og vængjablak mýflugu samanborið við tröllslegar drunurnar í dráttarbátum Íslenskrar fjallasölu h.f. sem einn af öðrum röðuðu sér í mynni Hvalfjarðar og á Sundin. Þetta voru öflugustu skip sem hingað höfðu komið og á bóga þeirra voru máluð drekahöfuð, tákn stórhugs íslenskra víkinga fyrr og síðar. Gríðarstórar lykkjur höfðu verið festar í Esjuna. Búið var að koma undir hana völsum með dúnkrafti. Togvírar voru tengdir í lykkjurnar. Og það var togað. Jörðin nötraði, yfirborð sjávar gáraðist í logninu af titringi frá vélum bátanna og marrinu í völsunum undir fjallinu. Upplifunin var eitthvað í líkingu við það ef jarðýta æki um stofugólfið heima. Sérstök vakt var á jarðskjálftadeildinni til að fylgjast með áhrifum á svæðinu í nágrenni Reykjavíkur.

Hægt, ofurhægt, mjakaðist Esjan af grunni sínum. Sæbrautin, Skúlagatan og göturnar í Skuggahverfinu voru troðnar af mannfjölda sem fylgdist opinmynntur með guðdómlegri tækninnni. Hvílík sjón, hvílík snilld! -Pétur er sko okkar maður, sagði gamall borgarstarfsmaður andaktugur þar sem hann stóð í mannþrönginni á mótum Vatnsstígs og Lindargötu og nærstaddir tóku undir í sömu hrifningarvímu. -Ímyndið ykkur öll störfin sem verkefnið hefur skapað, allar evrurnar sem fengust fyrir þetta eina fjall, bætti annar við. Það fór gleiðstraumur um brjóst áhorfenda. Fjöldi vísindamanna sem flust hafði heim á liðnum misserum vann á vöktum hjá Íslenskri fjallasölu h.f.

Umræða var mikil í þjóðfélaginu og ekki átakalaust að koma þessu í gegnum þingið en það tókst. Forsætisráðherra barst stuðningur úr óvæntri átt. Borgarstjórinn var honum sammála og þótti það tíðindum sæta. Megin ástæða þess að borgarstjóri fór í eina sæng með forsætisráðherra um málið var sú að það hafði komið í ljós að borgin keypti köttinn í sekknum með Kjalarnesinu, þetta rokrassgat sem stóð allri byggðaþróun fyrir þrifum. Með sölu Esjunnar varð logn á Kjalarnesinu og sjóndeildarhringur borgarbúa víkkaði til muna. Og hugsið ykkur torgið rennislétt sem varð til undir Esjunni. Öll torg veraldar kæmust fyrir á þeirri stétt. Lagt var til að það hlyti nafnið Stéttatorg því ágóðinn af Esjunni mundi bæta hag allra stétta. Þegar Esjan var á bak og burt og búið var að sópa Stéttatorgið var haldin mikil veisla. Ríkistjórnin, Pétur Jökulsson og fulltrúar Evrópusambandsins komu akandi í opnum vagni inná Stéttatorgið. Skálað var í nýjum drykk, Fjallanda, sem vann í samkeppni barþjóna en uppistaðan í honum er Tindavodki, fjallagrasaseyði og birkilíkjör sem hellt var yfir krap úr Snæfellsjökli. Haldnar voru miklar ræður um framþróun vísinda, mikilvægi frjálsra viðskipta, dreifingu fegurðar og fjalla til allra jarðarbarna. Kjörorð Íslenskrar fjallasölu h.f. “frjálst er fjallasal” varð á hvers manns vörum. Stórsöngvari Íslands söng Hamraborgina og var tónslistin svo mögnuð að undir tók í dölum Hvalfjarðar sem nú blöstu við Reykvíkingum í austri. Þröngsýninni var ekki fyrir að fara í henni Reykjavík. Nóg var plássið, og byggingarlóðirnar nægar. Hvílík dýrð! Pétur Jökulsson tók við líkani af Esjunni úr gulli um leið og hann afhenti ráðherra stóra ávísun í milljörðum evra. Öllu þessu var lýst af fjölmiðlum í beinni útsendingu og Sjónvarpið varpaði þessu öllu á tjöld sem dreift var um allt Stéttatorg. Flugvélar með fréttamenn innanborðs sveimuðu yfir dráttarbátum og fylgdust með Esjunni sem flaut tignarleg í átt til meginlands Evrópu. Gífurleg tilhlökkun var hjá fólki í Danmmörku, Þýskalandi og Benelux-löndunum en koma átti Esjunni fyrir við Frísaeyjar til þess að breyta ásjónu hins marflata lands og bæta veðurfar. Sjónvarpið skipti stöðugt á milli mynda af Esjunni og hátíðarpallinum. En allt í einu í miðri ræðu Péturs Jökulssonar var skipt yfir til fréttamanna sem svifu yfir Esjunni. Komið var babb í bátinn. Eitthvað hafði farið úrskeiðis. Esjan var að sökkva suður af Færeyjum. Hún hafði lagst á hliðina og nú var aðeins Kistufellið uppúr og sjórinn vall eins og í sjóðandi potti. Fréttamaðurinn var orðinn hás af æsingi og geðshræringu. En það mátti heyra saumnál detta á Stéttatorgi. Mannfjöldinn horfði agndofa á Esjuna hverfa í Atlantsála í beinni útsendingu. Drottning fjallanna við Sundin blá var horfin sjónum manna. Og viðskiptavinurinn í austri fékk aldrei vöru sína og því varð ávísunin stóra uppá milljarða evra verðlaus því enginn hafði treyst sér til að tryggja Esjuna. Hún hafði verið talin fjalltrygg í sjálfri sér. Á sjónvarpsskjánum sást nú aðeins gráblátt yfirborð Atlantshafsins, eins og líkklæði sem breytt hafði verið yfir ásjónu sem áður hafði brosað við landsins börnum, lifandi í leik ljóss og skugga. Dráttarbátarnir vögguðu á öldunum eins og leikfangabátar í baðkari. Fólkið á Stéttatorgi var ringlað og vafraði um stefnulaust, stétt með stétt, í djúpri sorg, hnípin þjóð í vanda.

Stéttatorgið varð eins og minnisvarði mistaka, vottur um sálarlausa þjóð, sem seldi fegurðina fyrir baunadisk. Og þar vildi enginn byggja, enginn búa. Á sumrin var þar ekki stingandi strá og á vetrum gnauðuðu vindar og fjúk yfir gráum og ísköldum basaltgrunni. Talað var um að gera Stéttatorgið að vettvangi fyrir heimsmeistarakeppni hjólabrettakappa, gera það að skautasvelli á veturnar og kappakstursbraut á sumrin. En enginn hafði áhuga. Enginn gat hugsað sér að leika og syngja á gröf drottningar fjallanna. Minningin um hana gerði fólkið dofið.

Pétur Jökulsson reyndi að auka hlutafé í Íslenskri fjallasölu h.f. á mörkuðum erlendis en allt kom fyrir ekki. Erlendir fjárfestar sem lagt höfðu fé í fyrirtækið í byrjun töpuðu sínu og þjóðin tapaði virðingu og viti og þar með varð ekkert hugvit til sölu lengur, bara vitleysa. Og hver er svo viti firrtur að fjárfesta í vitleysu vitlausrar þjóðar?

- – -

English version:

exPORT Mountains Inc.

A short story by Örn Bárður Jónsson

Peter Glacierson was like the northern gannet. Known in Iceland under its Latin species name, sula bassana, or just sula, this Queen of the Atlantic dives from great heights into the sea in search of food. Targeting her goal she shapes her streamlined body to drop with minimum resistance through air and water. An aerodynamic animal with unwavering control over her habitat and an unerring survival instinct; a seabird scanning for food from high altitude she plunges into the deep, diving under her fish and swallowing it whole upon returning to the surface. Her skill is a natural gift.

Peter was like the sula, he had a broad vision and he swiftly maximized his business opportunities. He was incredibly sharp and wherever he went he saw the glitter of gold. His creativity was matchless. He advised investors and spoke at meetings of the Icelandic Chamber of Commerce and the Confederation of Icelandic Employers where he inspired Icelandic entrepreneurs to think big. He was also well liked by labor unions because everyone saw in him a prophet of better times and higher living standards for working families. The government sought his input and he frequently sat meetings and accepted invitations to the parties of ministers and speculators.

The idea of selling Mt. Esja began as a prank, but with time it had developed into something more serious; by now it was no longer a joking matter. Peter wasted no time and founded exPORT Mountains Inc. in collaboration with foreign investors. No one, for example, realized that when they dug the tunnel under Whale fjord the government was doing preliminary tests, a minuscule experiment, as per Peter’s consultation. The results were promising. It was considered unproblematic to tunnel under Mt. Esja to saw it free from its base and sell it to mainland Europe. Intense debate ensued. Scientists everywhere, individually and through learned societies, voiced their informed opinions – quot homines tot sententiae.

But the people of Iceland are not timid. Through their veins flows the blood of hunters whose pulse quickens when they are faced with a worthy challenge. Icelanders are berserkers who assault the task before them and finish it off. All available engineering firms got involved and still there was need for more. Equipment and tools were imported; consultants and specialists flown in. There was drilling and sawing around the clock. The government had ear plugs issued to every man, woman and child in the city; those who lived at Kjalarnes, in the vicinity of Mt. Esja, received double hearing protection. Never before had people heard such a thunderous din, never the roaring of such heavy machinery. The noise of all the engines of the all the ocean liners in Iceland was but the buzz of a mosquito in comparison to the titanic rumble of the tugboats of exPORT Mountains Inc. lining up side by side at the opening of Whale fjord and across the straits off Reykjavik. These were the most powerful vessels that had ever visited the island and their prows were painted with dragon heads, symbols of the magnanimity of Icelandic Vikings in the past and the present. Enormous lassoes were attached to Mt. Esja. Rollers were placed underneath it with power jacks. Steel cables were fastened to the lassoes and the pulling began. The earth trembled, the sea’s surface rippled in the calm from the vibration of the boats’ engines and the crunching of the rollers. The experience was somewhat like having a bulldozer drive across your living room floor. A special earthquake watch was established at the Geological Institute to monitor the effects on the area around the city of Reykjavik.

Slowly, very slowly, Mt. Esja budged from its bedrock. Front Street and Ocean Drive and the streets of the Shadow District were jam-packed with astonished crowds observing technology’s divine omnipotence. What a sight, what a genius! – Peter is definitely our man, said an awed municipal worker of some seniority, standing in the crowd at the intersection of Water Path and Fountain Street. People all around joined him in a chorus of enthusiastic admiration. – Imagine all the jobs that were created by this project alone, all the euros for this one mountain, someone added. A joyful mood spread among the onlookers. The brain drain of previous decades had finally been reversed. Numerous Icelandic scientists had lately returned to their home and were working shifts at exPORT Mountains Inc.

A great debate took place in the community and it wasn’t without difficulty that the thing got through parliament; but the plan worked. Support came to the PM from where he least expected. The Major agreed with him. This was news. The main reason the Major joined forces with the PM had to do with the rotten deal they got when the city bought Kjalarnes, that wind scourged impediment to regional development. With the sale of Mt. Esja calm was restored to Kjalarnes and the city’s horizon was considerably broadened. Think about the level plain that came to light from under Mt. Esja. All the town squares in the world would fit within that plaza. A name was suggested, Class Plaza, because the profit from Mt. Esja was to benefit all classes. When Mt. Esja was gone and Class Plaza had been swept clean, they threw an enormous party. The government, Peter Glacierson and the European Commission arrived driving into the Plaza in an open limousine. A new drink was toasted, Mountain Spirit; it had won the first prize in the bartenders competition, and its main ingredients were Peak Vodka, essence of mountain grasses and birch liqueur, poured over slush from Snæfells Glacier. Long speeches were given about scientific progress, the importance of free market reform, the spreading of beauty and mountains to all the children of the world. The slogan of exPORT Mountains Inc. was on everybody’s lips, “Go, sell’em all the mountains.” Iceland’s super tenor yodeled the Hamraborg and the power of the music was such that the valleys of Whale fjord resounded; they were visible now for the first time east of Reykjavik. Nobody could have said that the city of Reykjavik had fallen pray to narrow-mindedness. There was no lack of space and there were building lots aplenty. What a glorious moment! Peter Glacierson received a model of Mt. Esja of solid gold while presenting a huge check in billions of euros to the minister. All this was broadcast live by the media and the TV network projected the events on gigantic screens installed all over Class Plaza. Airplanes with news crews onboard circled above the tugboats and followed Mt. Esja as it floated majestically in the direction of mainland Europe. There was overwhelming anticipation in Denmark, Germany and the Benelux countries, considering that Mt. Esja was to be reallocated just off the Friesian Islands to modify the panorama of flatlands and to improve the climate. The TV was constantly switching between images of Mt. Esja and the ceremonial podium.

But all of a sudden, in the middle of Peter Glacierson’s delivery, a transition was made to the reporters hovering over Mt. Esja. The flotilla had struck a snag. Something was amiss. Mt. Esja was sinking south of the Faeroe Islands. It had capsized and only the summit was now still above water and the sea simmered like a boiling pot. The reporter was losing his voice from sheer agitation. On Class Plaza, on the other hand, one could hear a needle drop. The stupefied crowds watched live on television as Mt. Esja disappeared in the Atlantic abyss.

The Queen of Mountains, pride of the blue straits, had vanished without a trace. And so the buyer from the east never received the merchandise and the astronomical check for billions of euros was cancelled, since no insurer had been so rash as to underwrite a mountain. As such it had been considered a solid investment. Nothing was seen on the TV screen but the bluish gray surface of the Atlantic, a shroud veiling the aspect of one who before had smiled at the children of the land with a lively play on light and shadow. Now only tugboats bounced on the waves like toys in a bathtub. The people at Class Plaza were confused, wandering about aimlessly, regardless of class, in a bottomless pit of grief; indeed, a troubled nation in distress.

Class Plaza became a monument to ruin, the trademark of a soulless people who sold beauty for bread and lentils. Nobody cared to stay or live nearby. In the summer nothing grew there and during winter the wailing storms blew snow over the plane of gray and icy basalt rock. There were plans to make Class Plaza into a venue for the World Skateboarding Championship, to make it into a skating ring in the winter and into a racetrack in the summer. But nobody cared. Nobody felt like playing and singing upon the grave of the Queen of Mountains. Remembering her made people numb.

Peter Glacierson tried on foreign markets to increase the number of shares in exPORT Mountains Inc., but his efforts were in vain. Foreign investors who had initially raised the capital to start the company lost their money; the nation lost its dignity and good sense and accordingly there was no longer any intellectual property for sale in Iceland, just nonsense. And who is crazy enough to invest in the nonsense of a nonsensical nation?

- – -

Örn Bárður Jónsson is a minister of the Church of Iceland.
Published in Icelandic in the Morgunblaðið weekend Reader on Saturday 10 April 1999.
Translated from the Icelandic by Dr. Gottskalk T. Jensson, Department of Classics, University of Toronto