örnbárður.annáll.is

„Elías var flókinn karakter, innra líf hans var stórt. Hann setti gjarnan upp grímu gagnvart fólki og var ekkert að sýna því inn í sjálfan sig. En hann var kurteis, algjör sjentilmaður í sér, og . . .

Hann hafði það gott vald á íslensku að hann gat beitt fáguðu hispursleysi og stóryrtri kurteisi.“

Úr ræðunni sem lesa má hér að neðan. Svo má líka hlusta með því að nota hnappaborðið.

Mér er í mun að vita
hvort einnig þið
hafið komizt að raun um það
þrátt fyrir allt
hversu jörðin er fögur
hljómur tungunnar nýr
haustið jafnfagurt vori
líf og dauði í sátt

þegar maður elskar.
(1954) Mararbárur s. 20

Þrítugur yrkir Elías Mar þetta litla ljóð sem tjáir hið fullkomna jafnvægi sem ríkir í heimi elskunnar. Hann talar í raun eins og gamall og vitur Gyðingur í Gamla testamentinu sem boðar jafnvægi alls undir hugtaki friðarins, shalom.

Hann var boðberi hinna stóru stefja og miklu grunngilda lífsins enda þótt hann hefði líklega aldrei gengist við því að vera kallaður prédikari. (Við vitum öll hvernig orð geta orðið fórnarlömb þess að menn komi á þau óorði). Hann var ekki prédikari í skilningi óorðsins en hins vegar boðberi jafnvægis og yfirvegunar, var aldrei öfgamaður í skoðunum. Hann var í raun undarlega samansettur. Hann var formfestumaður, sóttist eftir öllu því sem var í reglu. Ástríða hans gagnvart tungumálinu ber því vott. Einnig áhugi hans á klassískri tónlist. Og svo má líka nefna einlægan áhuga hans á Frímúrarareglunni. En á sama tíma og hann sóttist eftir reglu var hann á móti allri kreddufestu. Hann vildi sum sé hafa reglu en innan vissra marka, einhvers konar jafnvægi, sem kemur af sjálfu sér, ef maður er ekki með nein læti eða of miklar væntingar, jafnvægi kraftanna, sem lífið leitar í, ef það fær að vera hæfilega mikið í friði.

Margþættur karakter

Þannig sé ég hann fyrir mér eftir að hafa setið um stund með hópi ættingja og vina og rætt um líf Elíasar, lesið minningarbrot þeirra um hann og gluggað í verkin hans. Hann hafði það gott vald á íslensku að hann gat beitt fáguðu hispursleysi og stóryrtri kurteisi. Í bókinni, Saman lagt spott og speki, kemur til að mynda fram hrein fyrirlitning á kirkju og kristni, Gyðingdómi og trúarbrögðum, sem lögð eru í munn undarlega samansettri persónu sem sögumaður kynnist í Gamla kirkjugarðinum. Bókin er tileinkuð Þórði Sigtryggssyni, organista, sem var áhrifamaður í lífi Elíasar. En þrátt fyrir dóma um trúarbrögð í þessari bók var hann mótaður af trú og lifði á margan hátt sem helgur maður væri. Í það minnsta stóð hann mörgum fylgjendum Krists framar sé tekið mið af því hvernig hann lifði í anda orða Frelsarans sem sagði: „Dæmið ekki, og þér munuð eigi dæmdir verða. Sakfellið eigi, og þér munuð eigi sakfelldir verða. Sýknið, og þér munuð sýknaðir verða.“ (Lk 6.37). Hann talaði aldrei illa um annað fólk og alls ekki um kollega sína, skáldin. Og það var ekki auðvelt hlutskipti að vera skáld sem hætti að mestu að skrifa á því lífsskeiði þegar mestra afkasta mátti vænta, en sneri sér að því af lífi og sál að taka til í textagarði annars fólks. Oft var um það rætt hve Þjóðviljinn væri vel skrifaður. Ætli Elías hafi ekki átt mestan heiðurinn af því? Blaðið átti marga góða íslenskumenn meðal sinna skríbenta, það efa ég ekki, en mér er sagt að Elías hafi tekið margar greinar sem ekki stóðust mál og fært þær til betri vegar fyrir birtingu.

Ætt og uppruni

Hann fæddist 22. júlí 1924 í Reykjavík, sonur Elísabetar Jónínu Benediktsdóttur iðnverkakonu og Sesars Benjamíns Hallbjörnssonar Marar kaupmanns. Elías Guðmann var Reykjavíkurbarn og skáldsaga hans, Vögguvísa (1950), var Reykjavíkursaga, sú fyrsta sem var algjörlega sprottin úr reykvískri reynslu og málheimi ungs fólks í höfuðstaðnum um miðja síðustu öld. Vögguvísa: Fyrsta skáldsagan þar sem fjallað er af einlægni og heilindum um vanda þess, en vegsemdareleysi, að vera staðfestulaust ungmenni í Reykjavík eftirstríðsáranna, ofurselt tortímingaröflum í samfélagi ofdrykkju, afbrota og ójafnaðar. Bókin kom út á þýsku og Árni Bergmann þýddi hana á rússnesku en reykjavíkurslangið var líklega talið of hættulegt sovéskri æsku og hún því aldrei prentuð þar eystra.

Móður sína missti hann er hann var aðeins eins árs og sex dögum betur. Móðurmissirinn mótaði hann og markaði. Svo sterk var þráin eftir mömmu að hann taldi sig muna hana þrátt fyrir ungan aldur er hún hvarf frá honum vegna bráðaberkla. Af föður sínum hafði hann lítið að segja og samfeðra systkinum sinum kynntist hann síðar. Þau eru Óskar Árni Mar, Sigurður Finnbjörn Mar, Kristín Mar Smith, Ragnar Mar og Vilma Mar. Ragnar sendir kveðju sína hingað þar sem hann gat ekki fylgt bróður sínum.

Móðuramma hans, Guðrún Jónsdóttir, varð honum akkerisfesti í lífinu. Hún var fædd 1863 og lést 1942 þegar Elías var á átjánda ári. Hún var Álftnesingur, minnug kona, og gædd frjórri frásagnargáfu. Hún sagði honum sögur af höfðingjum og skáldmæringum 19. aldar; þegar hún horfði á Grím Thomsen þeysa hjá í ljósaskiptunum, en stjörnur hröpuðu undan hófum; Benedikt Gröndal vappa um götur Reykjavíkur og fallbyssuskothríðina í Öskjuhlíð vegna þúsaldarafmælis Íslandsbyggðar, og konungsheimsóknar, 1874. Móðir Elíasar var korn ung þegar hún dó, aðeins 24 ára, og amma hans tók þá við honum og kom honum til manns.

Góðir vinir

Elías var mótaður af minningum frá 19. öld og jafnvel allt aftur til 18. aldar því amma hans hafði auðvitað þekkt fólk sem fætt var í byrjun 19. aldar og jafnvel fyrr. Samt var hann alla tíð nútímamaður í besta skilningi þess orðs. Hann hafði yndi af að umgangast ungt fólk og börn og fann til sorgar yfir því að hafa ekki eignast afkomendur. En ígildi þeirra sem eigi fæddust var fjölskylda Andreu og Láru. Árum saman hélt hann upp á jólin hjá þeim eða frá 1983 og síðustu 5 ár hjá Laufeyju, dóttur Andreu. Og þegar Lára ól son tók hann honum sem sínum eigin. Hann heitir Áki Jarl og sendir sína bestu kveðju alla leið frá borg englanna, Los Angeles. Kristófer Svavarsson kom líka reglulega til hans og í augum Elíasar voru þeir jafnaldrar þótt áratugir skildu að. Svo fengu þau sér gjarnan hvítvín á sunnudögum, Birna Þórðar og hann og ræddu stefin stóru undir vökulum augum forvitinna á Borginni.

Auk þeirra sem nú hafa verið nefnd komu þau á fund minn til að undirbúa þessa athöfn, Bragi Kristjónsson, Árni Bergmann, Tara litla, Þorseinn Þorsteinsson og Óskar Mar.

Hann blandaði geði við fólk af ýmsu tagi og sótti stíft frægan bar sem var í húsinu við Laugarveg 11 um miðja síðustu öld. Af þeim stað fóru og fara enn miklar sögur af skrautlegu mannlífi með ýmsar hvatir. Þar máttu menn gæta sín á drykkju því stundum kom fyrir að menn voru sjanghæjaðir til sjós á nýsköpunartogarana og gátu vaknað úti á rúmsjó, komnir á þriggja mánaða saltfisktúr á Grænlandsmið.

Elís átti alla tíð góða vini og börn voru honum sérstaklega kær. Hann er glaður og hamingjusamur þegar hann 65 ára yrkir ljóðið Bæn sem mér þykir bera í sér upprisustef ásamt trú og von:

Ég bið þess ég megi lifa til vors
svo ég geti risið af beði og
gengið út í sólskinið með litla hönd í lófa mér
leitt barnungann þangað sem
blómin eru og fuglarnir
og sagt: líttu á
svona erum við mörg.
(1989) Mararbárur s. 47

Menntun og sköpun

Elías ólst upp í Reykjavík. Hann lauk gagnfræðaprófi í Reykjavík 1942 og nam við Kennaraskóla Íslands fram til ársins 1944. Hann vann sem rithöfundur og þýðandi frá árinu 1946. Elías var blaðamaður á Alþýðublaðinu 1945–1946 og Þjóðviljanum 1953. Þá starfaði Elías um árabil sem prófarkalesari og hafði lengstan starfsaldur við blaðið þegar hann hætti. Um hendur hans fór allt efni blaðsins. Hann var sem öxull sem allir pílárar hjólsins tengdust.

Elías var einn stofnenda Rithöfundasambands Íslands árið 1974 og Finnlandsvinafélagsins Suomi 1949.

Meðal ritverka Elíasar eru skáldsögurnar Eftir örstuttan leik (1946), Man eg þig löngum (1949), Vögguvísa (1950) og Sóleyjarsaga (1954).
Meðal ljóðabóka eftir Elías eru Ljóð á trylltri öld (1951), Speglun (1977), Hinumegin við sólskinið (1990) og Mararbárur, Úrval ljóða 1946–1998 (1999). Smásagnasöfn Elíasar eru tvö, Gamalt fólk og nýtt: 12 smásögur (1950) og Það var nú þá (1985).

Smásögur Elíasar hafa verið þýddar á norsku, færeysku, þýsku, eistnesku og esperantó.

Elías þýddi og las í útvarp nokkrar framhaldssögur og þýddi einnig um 20 leikrit fyrir útvarp. Þá þýddi hann verk eftir Georges Duhamel, Leonid Leonov og William Heinesen.

Mótun og sjálfskilningur

Fjórðungi bregður til fósturs. Hvort hlutföllin eru nákvæmlega þannig eða vegna skáldlegrar stuðlunar skal látið ósagt en Elías var mótaður af erfð sinni annars vegar og félagslega hins vegar, einkum af ömmu sinni. Nýlega las ég í tímaritinu Time um konu sem nýlega lést í Bandaríkjunum og var þekkt fyrir sálfræðikenningar sínar, einkum um sálarlíf barna og þá sérstaklega sínar meiningar um að börn hefðu mun meiri og mótaðri skapgerð strax í frumbernsku og væru ekki það óskrifaða blað sem margir foreldrar og uppalendur hafa í tímans rás talið þau vera. Hvað sem líður hlutföllum í mótun og samspili erfða og samfélags þá var Elías alla tíð sjálfum sér samkvæmur. Hann var enginn hávaðamaður, hvorki í pólitík né afstöðunni til einstaklinga eða hópa. Hann skilgreindi sig til að mynda sem tvíkynhneigðan (ekki homma – Nota Bene) en segir í viðtali á vefsíðu Samtakanna 78 að hann hafi ekki upplifað mikla andúð eða fordóma gagnvart kynhneigð sinni þegar hann var ungur maður. Hann barði sér aldrei á bjóst hvað varðar skoðanir en var trúr sjálfum sér og hugsjónum sínum, stóð fastur og keikur þótt hann væri sem viðarteinungur og rótarkvistur úr þurri jörð. En hann varð mörgu ungu fólki sem glímdi við tilvist sína og kynhneigð hollur ráðgjafi og yfirvegaður vinur. „Með fordæmi sínu undirbjó hann betri tíð í þessum heimi“, sagði vinur hans um hann (ÁB).

Sögur af samferðamönnum

Og fleira heyrði ég vinina skrafa. Elías og Hannes Sigfússon voru eitt sinn í húsmennsku hjá Kristmanni Guðmundssyni í Hveragerði, ræddu margt og rituðu. Elías þýddi þá bók eftir Sigrid Undset sem Kristmann ku hafa sent út sem sína. [Auðvitað bara gamansaga af samskiptum þessara vina sem brölluðu margt og hjálpuðu hver öðrum] Þeir skröfuðu margt og barst talið að Nóbelsverðlaununum. Kristmann taldi sig alveg geta komið til greina á þeim bæ en líklega væru þeir Gunnar Gunnarsson og Sigurður Nordal framar í röðinni. Þá spurðu þeir Kristmann:
-En hvað heldurðu um hann Halldór Kiljan Laxness?
Og svarið lét ekki á sér standa:
-Um hann Dóra, hann skrifar bara ekki nógu góðar bækur!

Útgáfa Vögguvísu var ekki eins og auðveldur akstur á breiðgötu. Útgefandinn hikaði, málfarið þótti djarft og ekki nógu gott. En þegar málsmetandi menn höfðu mælt með bókinni, þar á meðal Kiljan, og sögðu hana birta trúverðugan og sjálfum sér samkvæman málheim, var fallist á útgáfuna. En þar með gat Elías ekki hallað sér á hina hliðina. Hann gekk hús úr húsi, safnaði áskrifendum, bauð tölusett og árituð eintök. Kvöld eitt haustið 1950 kvaddi hann dyra á Baldursgötu 33. Prófessor Sigurður Nordal kom sjálfur til dyra. Elías hafði undirbúið sig vel, og heyrt að Nordal safnaði árituðum bókun, eintaki númer 7 og spurði hvort þetta væri rétt?
-Jú, það stendur heima, svaraði Sigurður.
-Má bjóða þér skáldsöguna mína, Vögguvísu, áritað eintak númer 7?
-Hví ekki það! Hvað kostar bókin?
-Hundrað krónur.
-Dýrt er Drottins orðið, sagði Nordal og kímdi. Skundaði síðan inn, sótti féð og reiddi fram.

Viku fyrir jól átti Nordal erindi í bókabúð. Þar afgreiddi kunningi hans sem leyfði sér að spyrja álits hans á nýjum bókum.
-Hvaða skáldsaga teljið þér að sé merkust af þeim sem nú koma út að þessu sinni?
-O, ætli það sé ekki Vögguvísa eftir Elías Mar, svaraði Nordal.

Og Vögguvísa rataði víða. Þorgeir Þorgeirsson, rithöfundur, sem þá kenndi meðal annars réttritun í Laugarnesskóla, lét börnin glíma við að réttrita texta úr Vögguvísu í stað hinna klassísku innrætingartexta sem kalla má, smala-kinda-kúa-sveita-töðu-texta og börnum var gert að læra. Og allt í einu sáu þau ritaðan texta á bók sem var úr þeirra heimi. Þeirra málfar var líka menning!

Elías var kunnugur Nóbelsskáldinu og ritaði eitt sinn dóm um Brekkukotsannál og bar á hanna lof, hún væri bráðskemmtileg. Elías harmaði ekki það sem bókin var, heldur það sem hún ekki var: tímabær. Hann bað Laxness um nýja sögu, átakasögu úr samtímanum, áhættusögu, sem mætti vera „ljót“ saga í augum meðalmennsku og hverskyns afturhalds, saga sem kæmi við kaunin á okkur öllum, jafnvel illa skrifuð saga og naumast prenthæf – en framar öllu öðru: bók af okkar tíma. Þrátt fyrir ritdóminn voru þeir Laxness vildarvinir. Og Elías lék smáhlutverk í kvikmyndinni um Brekkukotsfólkið, sama hlutverk og sum ykkar leikið í Dómkirkjunni í dag: hlutverk líkmannsins.

Innra líf og ytra

Elías var flókinn karakter, innra líf hans var stórt. Hann setti gjarnan upp grímu gagnvart fólki og var ekkert að sýna því inn í sjálfan sig. En hann var kurteis, algjör sjentilmaður í sér, og óð aldrei yfir neinn. Hann var hreinskiptinn, vinstrisinnaður í skoðunum en laus við að taka mark á nokkru autoriteti. Hann bar mikla virðingu fyrir íslenskri tungu og ritaði smásögu í Tímarit MM um gamla konu á elliheimili. Sagan er kveðjusaga hans um tunguna. Þá ritaði hann margar minningargreinar á símun tíma, meðal annars um séra Bjarna Jónsson, vígslubiskup og Dómkirkjuprest.
Elías bar í sér andblæ siðmenningar og var meiri en verkin hans, sagði vinur, sem ekki verður sagt um alla höfunda. Hann var ekki mikill egóisti en hafði þó metnað fyrir miklum gildum og stórum. Og ekki var hann bitur þótt ferill hans hefði verið með þeim hætti sem raun ber vitni. Þegar Sóleyjarsaga kom út varð hann fyrir vonbrigðum með viðtökurnar og svo fékk hann líka slæman ritdóm frá Bjarna frá Hofteigi sem varð til þess að hann hætti nær alveg að skrifa. Honum fannst líka Ragnar í Smára hafa klúðrað útgáfunni en bókin kom út í vasabókarbroti. Femínistar sökuðu hann um karlrembu vegna þess að konur voru ekki nógu margar á sögusviðinu að þeirra mati. Elías var ekki karlremba og ekki andstæðingur femínisma.

Heima hjá honum var allt í sinni röð og reglu. Unga fólkið sem stundum sótti til hans í gleðskap gerði það að gamni sínu ef Elías brá sér úr stofu að færa til hluti eða skekkja mynd á vegg. Þegar Elías sneri til baka leit hann yfir stofuna sínum arnfráu augum, gekk að myndinni og lagfærði hana áður en hann settist í öndvegi sitt.

Elías var göfugur grallari, rebel, sagði einhver. En hann var enginn hávaðamaður og bylting hans fór ekki fram með háreysti eða brambolti. Hann var íhugull. Hann samdi allt í huganum áður en hann settist niður og skrifaði. Hann var ekki eins og bloggarar samtímans sem skrifa fyrst og hugsa svo ef þeir hafa þá tíma til að hugsa eftir á. Rétt athöfn og rétt orð, voru hans mottó.

Hann las prófarkir fram undir það síðasta. Hann hafði flotta rithönd og var alla tíð ökonómískur á pappír eins og ábyrgir menn eiga að vera. Dagbækur hans voru ritaðar örsmáu letri og spássíurnar litlar. Hann var einhverju sinni spurður hvers vegna hann hefði ekki haldið áfram að skrifa skáldverk og svaraði þá:
-Hann Guðbergur er búinn að gera þetta allt fyrir mig.

Hann dáði einnig Bernhard Shaw og þeir áttu ýmislegt sameiginlegt eins og til að mynda skeggið mikla sem prýddi Elías er hann kvaddi þennan heim miðvikudaginn 23. maí s.l. 82 ára að aldri. En að minnsta kosti eitt áttu þeir ekki sameiginlegt að sögn Elíasar. Shaw skrifaði alltaf átta blaðsíður á dag en ég get skrifað frá fjórum og upp í átta, sagði hann og kímdi.

Lokin

Og nú er hann horfinn þessi sérstæði maður og vitri, kurteisi og klassíski, horfinn eins og vindlingareykur sem stígur upp í himininn sem bæn. En nú er hann hættur að reykja enda komið reykingabann á vertshúsum. Hann var sagður hafa reykt einkar fallega. Hann er kvaddur hér í Dómkirkjunni í Reykjavík sem var honum kær í minningunni. Hér átti hann bæði stundir gleði og sorgar. Hér fór hann í jólamessur og barnastarf og kvaddi móður og ömmu.

Amma var honum ávallt nærri í sál og sinni. Hún og mamma hvíla í Hólavallagarði og þangað fór hann reglulega og vökvaði gröf þeirra með minningum sínum, sorgum og tregablandinni þökk. Amma var um margt sérstæður persónuleiki. Hún var spákona sem skyggndist inn í handanveruna og seldi fólki aðgang að því sem hún sá með sínum innri augum. Kannski er hann að vísa til hennar þegar maðurinn í Hólavallagarði í fyrrnefndri sögu segir? „Hún var miðill og andalæknir, svaraði hann og hló. Á sama tíma og venjuleg íhaldsmella [...] fékk þrjúhundruðkrónur fyrir að liggja hjá Ameríkana köstuðu menn skitnum þrjátíukrónum í þennan fulltrúa guðs á jörðunni fyrir að lækna sjúka!“

Já, amma var án efa í hans augum fulltrúi guðs á jörðu. Jólin hjá henni voru í það minnsta himnesk.

Gefum honum sjálfum síðasta orðið

Mér þykir fara vel á því á þessum helga stað að hann fái sjálfur mál í þessum minningarorðum og eigi síðasta orðið með ljóði sínu Bernskujól:

Ekkert fær svipt mig bernskujólunum mínum.
Þau búa í hjarta mínu unz yfir lýkur, kyrr og frjó.

Lítill snáði og gömul kona leiðast
úr Austurbæ og niður í Miðbæ
yfir troðna hjarnbreiðu í stillilogni
á vit klukknahljómsins.

Þarna er lítil og forn dómkirkja í bæ sem nefnist borg.
Þau setjast í sitt vanasæti
við næstfremsta gluggann norðanvert.
Brátt er þessi smæsta dómkirkja heims
þéttsetin barnaskara á öllum aldri
og verður í senn há og víðfeðm
í alltumfaðmandi nánd.
Gasljósin, þessi stóru, þau kvikna hljóðlaust
rétt eins og þau hlið opnast hljóðlaust
sem veita barninu þakksamlegan fögnuð.

Hvað sagði presturinn? Hann las
forna sögu sem allir kunna en þráðu að heyra
enn og aftur. Hvað hann sagði framyfir það
kann að vera gleymt;
dormar þó máski innra.

Kórsöngur kveður við, og almennur söngur,
því að fólk hafði þá enn ekki lært
að skammast sín fyrir það að kunna ekki að syngja
en söng frá hjartanu. Guði þóknast
vissulega einmitt slíkur söngur.

Og tónar orgelsins hljóma,
þess sama orgels sem hljómað hafði með trega
við útför móður drengsins um áratug fyrr.
Nú kvöddu þeir guðsbarnaskarann í hástemmdri lofgjörð.
Sjakketklæddur senidherra himnaríkis
með borðalagt kaskeiti,
maðurinn sem litið var á sem
mestan einfeldning í bænum,
hann opnaði vængjahurðirnar brosmildur
og hleypti kirkjugestum út.

- – -
Í lágreistu húsi
á mörkum Skólavörðuholts og Skuggahverfis
léku ungir fingur lög eilífðarinnar
á lítið stofuharmóníum sem
spannaði tæpt fjóra og hálfa áttund.
Kveikt voru ljós á stjökunum
og fengu að loga unz þau þraut máttur.

Hvað var borið á borð?
Á jólum er allur matur jólamatur,
en hann er nú gleymdur
nema rúsínurnar, sjaldan fram bornar endranær.

Og svo jólagjafirnar? Jú,
bækur, flestar löngu horfnar úr hillum.
Jólagestir? Leiksystkin litu inn stundum,
og stundum þetta skrýtna gamla fólk
sumt einstæðingar sem höfðu átt sín bernskujól
í skugga harðinda og landflótta
á liðinni fornöld
og fannst kreppuárin vera réttlát áminnning Guðs.

- – -
Í amstri nýrra tíma er fjöldinn
mæðist í svo mörgu
og ærustan vill kæfa sérhvern kyrran óm
lifa bernskujólin sínu frjóa lífi
og þau fær ekkert frá mér tekið
þó að reynt sé.

Vernd og skjól
fögnuður í hjarta,
kertisskar sem brennur oní stjakann,
ómar af húsi eilífðar

þetta
lifir.

(1998) Mararbárur s. 62

- – -

Amen.

Dýrð sé Guði, föður og syni og heilögm anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Bálför. Duftker verður jarðsett í Hólavallagarði í leiði móður og ömmu.

Erfidrykkja í Oddfellow-húsinu.

Postulleg kveðja: Friður Guðs sem er æðri öllum skilningi varðveiti hjarta yðar og hugsanir í Kristi Jesú, Drottni vorum og freldara. Amen.

Minningarorð
flutt í Dómkirkjunni 6. júní 2007

Ritningarlestrar

Jesaja 42.1-9 Ljóðið um hinn líðandi þjón

Matteus 5.1-16 Upphaf Fjallræðunnar